تبلیغات
همه چیز در چهار دیواری - 40 نکته قرآنی
هر چه خواهد دل تنگت

40 نکته قرآنی

دوشنبه 9 دی 1387 05:36 ق.ظ

نویسنده : Mahdi Izadpanah

1. علومى كه براى فهمیدن و فهماندن و شناخت و شناساندن هر چه عمیق‏تر و دقیق‏تر قرآن كریم به‏وجود آمده است، و در طى تاریخ اسلام و اسلام‏شناسى بر تعداد آنها هم افزوده شده است، <علوم قرآنى» نام دارد. هم‏چنین بعضى فنون نیز مانند تجوید و ترتیل و ترجمه جزو آنهاست. تعداد و عناوین این علوم و فنون قرآنى از این قرار است:

1) تاریخ قرآن 2) علم رسم [یعنى رسم‏الخط] عثمانى 3) شناخت مكى و مدنى 4) علم شأن نزول/اسباب نزول 5) علم شناخت ناسخ و منسوخ 6) علم محكم و متشابه 7) تحدّى، اعجاز و تحریف‏ناپذیرى قرآن 8) تفسیر و تأویل 9) قراءت، تجوید و ترتیل 10) فقه قرآن یا احكام قرآن 11) اعراب قرآن یا نحو و دستور زبان قرآن 12) قصص قرآن 13) علم غریب‏القرآن یا واژگان‏شناسى قرآن 14) علم یا فن ترجمه قرآن.(1)

2. قرآن كریم آخرین وحى‏نامه الهى در ادیان توحیدى و ابراهیمى، و كتاب مقدس اسلام است كه به عین الفاظ، وحیانى است و بدون هیچ كم‏وكاستى، با دقیق‏ترین جمع و تدوینى كه درتاریخ كتب آسمانى سابقه دارد، با استفاده از نسخه‏اى كه در زمان حیات پیامبر(ص) نوشته شده بوده؛ ولى حالت كتابى و مصحف نداشته، در عصر عثمان به هیئت كتاب (مصحف) درمى‏آید و این واقعه عظیم دوران‏ساز در فاصله بین یازده هجرى وفات پیامبر(ص) و سى هجرى، كه هنوز پنج سال از خلافت عثمان باقى بوده است، انجام مى‏گیرد.

3. مصاحف امام، همان مصاحف عثمانى است و تعداد آنها پنج یا شش نسخه بوده است كه به مراكز بزرگ جهان اسلام همراه با یك حافظ قرآن‏شناس فرستاده شده است(نسخه‏اى به مكه، نسخه‏اى به مدینه،(2) نسخه‏اى به بصره، نسخه‏اى به كوفه، نسخه‏اى به بحرین، نسخه‏اى به شام).

4. مصاحف امام یا عثمانى قرن‏ها باقى بوده است. چنان‏كه سه جهانگرد نامدار جهان اسلام، یعنى ابن جبیر (م 614 ق.) و یاقوت (م 626 ق.) و ابن‏بطوطه (م 779 ق.) هرسه در عصر خویش از مصحف عثمانى محفوظ در جامع كبیر دمشق - كه مورد احترام فوق‏العاده مردم و مرجع زیارت آنان بوده است - دیدن كرده‏اند. اما بدبختانه این نسخه در آتش‏سوزى سال 1310 ق. از میان رفته است. گفته مى‏شود یكى از مصاحف امام (عثمانى) هم‏اكنون در دارالكتب المصریه در قاهره محفوظ است و در ابعاد بزرگ‏تر از رحلى (فى المثل به اندازه روزنامه اطلاعات، یا كیهان) و اخیراً هم به‏دست خبرگان فن مرمّت و اصلاح شده است.

5. قریب دوثلث قرآن در مكه، و كمى بیش از یك ثلث آن در مدینه نازل شده است (تاریخ قرآن رامیار، ص 263). تعداد آیات مكى 4468آیه است و تعداد آیات مدنى 1768 آیه (فرهنگ آمارى كلمات قرآن كریم، ج 1، ص 39).

6. قصص انبیا بیشتر در سوره‏هاى مكى بیان شده است و فقه یا احكام قرآن بیشتر در سوره‏هاى مدنى.

7. قصص انبیا به نحوى بخش‏بخش در سراسر قرآن كریم آمده است، داستان هیچ پیامبرى به‏طور سراسرى و یكپارچه در قرآن نیامده است، مگر داستان یوسف و برادرانش كه به‏تمامى و یكپارچه در سوره یوسف، سوره دوازدهم قرآن آمده است.

8. قرآن كریم دو نزول دارد: یكى دفعى و یكباره، یكى تدریجى و 23 ساله. بار اول قرآن بتمامه در <لیلة القدر» به‏صورت <جملةً واحدة» (یكبارگى) از لوح محفوظ به بیت‏العزّة یا بیت‏المعمور (در آسمان چهارم) نازل شده، و سپس نجوماً یا مُنَجِّماً یعنى بخش‏بخش و به تفاریق در طول مدت 23 سال به تفصیل نزول یافته است (بحارالانوار، ج‏18، ص 253 و 254). نظر ملامحسن فیض كاشانى درباره دو نزول قرآن‏كریم چنین است: <نزول [اول نزول‏]معناى قرآن به قلب پیامبر(ص) است... سپس در طول بیست [و سه‏]سال هر بار كه جبرئیل بر او ظاهر شده و وحى آورده و الفاظ آن را بر حضرت مى‏خوانده است،بخش‏بخش از باطن قلب او به ظاهر زبانش نزول مى‏یافته است» (مقدمه نهم از تفسیر صافى).

9. كاتبان وحى را تا چهل نفر ازصحابه با سواد هم شمرده‏اند كه ده تن از آنان عبارتند از: 4-1. خلفاى چهارگانه 5. ابىّ‏بن كعب 6. زید بن ثابت 7. طلحه 8. زبیر 9. سعدبن ابى‏وقاص 10. سالم مولى ابى‏حذیفه.

10. ده تن از حافظان اولیه قرآن كریم از میان صحابه پیامبر(ص) عبارتند از: 1. على‏بن ابى‏طالب(ع) 2. عثمان 3. ابن مسعود 4. ابىّ‏بن كعب 5. زید بن ثابت 6.ابوالدرداء 7. سالم مولى ابى حذیفه 8. معاذ بن جبل 9. ابو زید 10. تمیم الدارى.

11. زید بن ثابت كه در عهد عثمان سرپرست هیئت تدوین و جمع و كتابت نهایى قرآن و تشكیل مصحف امام (مصاحف عثمانى) شد، هم كاتب وحى بود، هم حافظ قرآن، و هم در عهد ابوبكر و به‏فرمان او بر مبناى وحى مكتوب ولى پراكنده بازمانده از حضرت رسول(ص)، مصحفى كامل فراهم كرده بود كه نزد عمر و سپس دختر او حفصه امانت بود، و در عهد عثمان آن‏را مبناى كار قرار دادند.

12. قرآن كریم داراى سى جزء است [= سى پاره‏]، كه هر جزء با جزء دیگر از نظر طول برابر است. احتمال دارد كه حضرت رسول(ص)(3) یا جانشینان ایشان این تقسیم را، براى آن‏كه قراءت روزانه قرآن آسان باشد، انجام داده‏اند. در مصحف رسمى امروز جهان اسلام، یعنى در مصحف مدینه، به كتابت عثمان طه، هر جزء درست در بیست صفحه پانزده سطرى كتابت شده است.

13. هر جزء از اجزاى سى‏گانه قرآن، چهار یا دو حزب و كل قرآن 120 یا شصت حزب است. شاید این تقسیم‏بندى نیز براى تسهیل قراءت قرآن در مجالس فاتحه بوده باشد.(4)

14. هر پنج آیه را خمس [= خ‏] و هر ده آیه را عُشر [= ع‏] تقسیم كرده‏اند و این عمل را <تخمیس» و <تعشیر» مى‏نامند. و به‏این تقسیم‏بندى‏ها در حاشیه قرآن‏ها اشاره شده است.

15. تقسیم درونى و تفصیلى دیگر قرآن، به ركوعات است. ركوعات برخلاف سایر تقسیم‏بندى‏هاى قرآن طول و اندازه مساوى و معین ندارد، بلكه قرآن‏شناسان خبره هر بخش متشكل از چند آیه را كه، هم موضوع و هم معنا و قابل قراءت در نماز بعد از سوره حمد بوده است، و نمازگزار پس از خواندن آن به‏ركوع مى‏رود، ركوع/ركوعات نامیده‏اند. عدد ركوعات قرآن طبق مشهور 540 فقره است.

16. تعداد آیات قرآن بر طبق اصح روایات 6236 فقره است.

17. تعداد كلمات قرآن 77807 فقره است.

18. كلمه جلاله (اللَّه) در قرآن كریم 2699 بار به‏كار رفته است.

19. سبع طُوَل یا طِوال، عبارت است از: هفت سوره از بقره تا توبه،(5) منهاى سوره انفال.

20. مفصّلات عبارت از 66 سوره كوچك قرآن است، بعد از سوره حجرات؛ یعنى از سوره <ق» آغاز مى‏شود(6) تا پایان قرآن، به‏اضافه سوره حمد كه در اول قرآن قراردارد. (شناخت سوره‏هاى قرآن، ص 47)

21. حامدات پنج سوره است كه با الحمدللَّه آغاز مى‏شود كه از این قرارند: 1.سوره فاتحه. 2. سوره انعام. 3. كهف. 4. سبأ. 5. فاطر.

22. مسبّحات عبارتنداز : اِسراء، حدید، حشر، صف، جمعه، تغابن و اعلى.

23. زهراوان یا زهراوین به دو سوره قرآن اطلاق مى‏گردد: بقره و آل‏عمران.

24. معوّذتین(كه به فتح واو تلفظ مى‏شود و به كسر آن درست است) نام دو سوره آخر قرآن، یعنى فلق (قل اعوذ بربّ الفلق) و ناس (قل اعوذ بربّ الناس) است كه چون حضرت رسول(ص) با خواندن آنها نوادگانش حسن و حسین(ع) را تعویذ مى‏كرد (به‏پناه خداوند مى‏سپرد) به‏این نام‏ها خوانده شده‏اند.

25. حروف مقطّعه یا فواتح سور، به حروفى مانند الم [الف، لام، میم‏]، طسم [طا،سین ، میم‏]، كهیعص [كاف، هاء، یاء، عین، صاد] گفته مى‏شود كه گسسته از همند و متشكل از 29 حرف یا مجموعه حروف هستند كه در آغاز 28 سوره قرآن - كه همگى مكى هستند جز بقره و آل عمران - آمده است.

26. بعضى از محققان شیعه گفته‏اند از حروف مقطّعه، اگر حروف مكرر را رهاكنیم، عبارت <صراط على حقّ نمسكه» (راه على حق است آن‏را درپیش مى‏گیریم) بیرون مى‏آید. و بعضى از محققان اهل سنت، شاید در پاسخ آن گفته‏اند از جمع آنها عبارت <صحّ طریقك مع السنة» (راه تو با اهل سنت درست است) برمى‏آید.

27. كوتاه‏ترین آیه قرآن از میان حروف مُقطّعه، <طه» (كه به‏صورت طاها تلفظ مى‏شود) در آغاز سوره طه، سوره بیستم است، هم‏چنین <یس» (كه به‏صورت یاسین تلفظ مى‏شود) در آغاز سوره یس، سوره سى‏وششم قرآن. باید توجه داشت كه <ق»[=قاف‏] در آغاز سوره <ق»، و <ن» [= نون‏] در آغاز سوره قلم، داراى عدد مستقل نیستند؛(7) یعنى آیه واحدى شمرده نشده‏اند. از حروف مقطعه یا فواتح سُوَر (آغازگر سوره‏ها) گذشته كوتاه‏ترین آیه قرآن مجید <مدهامّتان» است (سوره الرحمن، آیه 64) كه معناى آن <دو برگ یا باغ سبز سیه تاب» است. و بلندترین آیه، آیه تداین [= دَین = مداینه‏] (مربوط به لزوم كتابت سند براى وام) است (سوره بقره، آیه 282) كه در مصحف مدینه، به كتابت عثمان طه درست یك صفحه پانزده‏سطرى را در برگرفته است (ص 48). هم‏چنین بلندترین سوره قرآن، سوره بقره است (در مصحف به كتابت عثمان طه 48 صفحه است) و كوتاه‏ترین سوره، سوره كوثر است كه طول آن فقط یك سطر و نیم است.

28. مئون / مئین سوره‏هایى هستند كه بیش از صد آیه دارند و عبارتند از سوره یونس تا سوره شعراء، منهاى سوره‏هاى ابراهیم، رعد، حجر، مریم، نور، فرقان كه كمتر از صد آیه دارند. به‏اضافه سوره صافّات، جمعاً یازده سوره و نام آنها از این قرار است: یونس، هود، یوسف، نحل، اِسراء، كهف، طه، انبیاء، مؤمنون، شعراء، صافّات. (شناخت سوره‏هاى قرآن، ص 46)

29. مثانى در اصطلاح علوم قرآنى، عبارت است از: تمام سوره‏هایى كه بعد از سوره شعراء تا سوره حجرات قرار دارند و تعداد آیات آنها از صد كمتر است. این سوره‏ها از سوره 27 (نمل) آغاز و تا سوره‏49 (حجرات) ادامه پیدا مى‏كند، به‏استثناى سوره صافّات كه 182 آیه دارد، و به‏اضافه هشت سوره دیگر كه تعداد آیات آنها از صد كمتر است؛ یعنى انفال، رعد، ابراهیم، حجر، مریم، حج، نور، فرقان. (شناخت سوره‏هاى قرآن، ص‏47-46)

30. دو آیه در قرآن هست كه تمامى حروف الفبا در آنها به‏كار رفته است، این دو آیه عبارتند از آیه 154 سوره آل‏عمران كه آغاز آن چنین است: <ثمّ أنزل علیكم من بعد الغمّ أَمَنةً نعاساً یغشى طائفة منكم...» و دیگر آیه 29 (=آیه آخر) سوره فتح كه آغاز آن چنین است: <محمّد رسول‏اللَّه و الذین معه أشدّاء على الكفار رحماءُ بینهم...».

31. دو آیه در قرآن كریم هست كه صنعت قلب مستوى یا عكس كامل دارد. یعنى از هر دو سو یكسان خوانده مى‏شود: 1) <كلٌّ فى فلك» (یس، 40) 2) و <ربّك فكّبر» (مدثر، 3).

32. وسط قرآن مجید، یعنى آن‏جا كه درست به‏نصف تقسیم مى‏گردد در كلمه <ولیتلطّف» (سوره كهف، 19) است.

33. چهار عبارت قرآنى هست كه در هر یك از آنها چهار تشدید متوالى وجود دارد:

1. نسیّاً رَّبُّ السّماوات (مریم، 64 و 65)؛

2. فى بحرٍ لُّجّىٍّ یَّغْشاه موج (نور، 40)؛

3. قولاً مّن رَّبٍّ رَّحیم (یس، 58)؛

4. ولقد زّیّنّا السَّماءَ (ملك، 5).

34. مفصل‏ترین ترجیع‏بند قرآن در سوره الرحمن است كه 31 بار آیه <فباىّ آلاء ربّكما تكذبان» (پس كدامین نعمت پروردگارتان را انكار مى‏كنید؟) تكرار شده است. <ربّكما» یعنى پروردگار شما دو تن، انس و جن. رسم است كه هنگام خواندن این آیه باید گفت: <لا بشی‏ءٍ من آلائك ربنا نُكذّب» یا <ولا بشی‏ءٍ من نعمك ربّنا نكذّب، فلك الحمد» (پروردگارا، به هیچ چیز از نعمت‏هاى تو انكار نداریم، پس سپاس تو را).

35. دو ترجیع‏بند دیگر در قرآن مجید در سوره قمر است كه آیه <فكیف كان عذابى و نُذُر» (بنگر تا عذاب و هشدار من چگونه بود؟) سه بار تكرار مى‏شود. هم‏چنین آیه <ولقد یسّرنا القرآن للذكر فهل من مُدَّكر» (و به‏راستى قرآن را قابل پندگیرى گرداندیم، پس آیا پندپذیرى هست؟) چهار بار در همین سوره عیناً تكرار مى‏شود.

36. یك ترجیع‏بند دیگر در سوره مرسلات است كه آیه <ویل یومئذٍ للمكذّبین» (در چنین روزى واى بر منكران) ده مرتبه دراین سوره تكرار شده است.

37. آیات سجده اعم از واجب و مستحب پانزده آیه است، كه از آن میان چهار آیه سجده واجب دارد كه باید به‏هنگام خواندن یا شنیدن آنها سجده كرد و سوره‏هایى را كه این چهار آیه در آن هست <عزایم» نامند و این چهار سوره عبارتند از: سجده، فصّلت، نجم، علق.

38. وان یكاد: آغاز آیه ماقبل آخر از سوره قلم است و تمام آن (با آیه بعدى) چنین است: <و إن یكاد الذین كفروا لیزلقونك بأبصارهم لمّا سمعوا الذكر و یقولون إنه لمجنون و ما هو إلّا ذكر للعالمین» (و بسیار نزدیك بود كه كافران چون قرآن را شنیدند، تو را با دیدگانشان آسیب برسانند [چشم‏زخم بزنند] و گفتند او دیوانه است. و حال آن‏كه آن جز پندى براى جهانیان نیست) (سوره قلم، آیات 51 و 52). مفسران در شرح این آیه گفته‏اند كه عده‏اى از كافران، چشم‏زنان حرفه‏اى و قهّار و شورچشم و گزندرسان طایفه بنى‏اسد را، كه به‏چشم‏زنى و آسیب‏رساندن با چشم به‏انسان و حیوان معروف بودند، آوردند كه حضرت رسول(ص) را چشم بزنند و از پاى درآورند، ولى حفظ الهى او را در امان داشت و این آیه در اشاره به‏آن نازل شد و حسن بصرى و دیگران گفته‏اند كه خواندن و به‏همراه‏داشتن این آیه در دفع چشم زخم مؤثر است. همین است كه از آیه وَ اِنْ یكاد، حرز و تعویذى به‏صورت گردن‏بند هم ساخته مى‏شود و به‏گردن اطفال مى‏اندازند. حافظ گوید:

حضور محفل انس است و دوستان جمعند

وان‏یكاد بخوانید و در فراز كنید

(یعنى در را ببندید كه نامحرمان وارد محفل انس ما نشوند).

39. در قرآن كریم از 25 تن از انبیاى عظام الهى نام برده شده است و شرح مفصل یا كوتاه دعوت آنان قوم خود را به توحید و نیكوكارى آمده است. این پیامبران عبارتند از: 1. آدم(ع) 2. ابراهیم(ع) 3. ادریس(ع) 4. اسحاق(ع) 5. اسرائیل [=یعقوب‏](ع) 6. اسماعیل(ع) 7. الیاس(ع) 8. الیسع(ع) 9. ایوب(ع) 10. داود(ع) 11.ذوالكفل(ع) 12. زكریا(ع) 13. سلیمان(ع) 14. شعیب(ع) 15. صالح(ع) 16.عیسى(ع) 17. لوط(ع) 18. محمد(ص) 19. موسى(ع) 20. نوح(ع) 21. هارون(ع) 22. هود(ع) 23. یحیى(ع) 24. یوسف(ع) 25. یونس(ع).

40. اعلام قرآن، یعنى شناخت و معرفى صاحبان نام‏هاى خاص در قرآن كریم كه این نام‏هاى خاص 1) گاه شامل رجال است؛ مانند ذوالقرنین یا شعیب یا ابراهیم. 2)گاه‏شامل نساء است؛ مانند مریم و زنان بعضى انبیا یا زلیخا كه تحت عنوان امرأةالعزیز همسر عزیز مصر از او نام برده شده است. 3)گاه شامل اماكن جغرافیایى است؛ نظیر مصر، مدین، مكه و مدینه. 4)گاه شامل غزوات است؛ مانند بدر، احد (از احد بالصراحه نام برده نشده است) یا حنین. 5) گاه شامل اقوام است؛ مانند عرب، عاد، یأجوج و مأجوج. 6) گاه شامل نام فرشتگان است؛ مانند جبرئیل، میكائیل، ملك‏الموت، مالك دوزخ، هاروت و ماروت. 7)گاه شامل آلهه كفر و بتان است؛ مانند عزّى، لات، منات، ود، سواع، یعوق. 8) گاه شامل ائمةالكفر است؛ مانند فرعون، سامرى، قارون.




دیدگاه ها : نظرات
آخرین ویرایش: سه شنبه 10 دی 1387 07:58 ق.ظ